Ruimte voor geluk

Onze omgeving heeft een grote invloed op onze fysieke en mentale gezondheid. Hoe kwalitatiever de publieke ruimte, hoe positiever we de omgeving ervaren en hoe beter we mentaal kunnen herstellen. Verschillende aspecten van de publieke ruimte worden in verband gebracht met het bevorderen van onze geestelijke gezondheid. Maar wat is nu juist de impact van de publieke ruimte hierop en hoe kunnen we die zo inrichten dat ze ons mentaal welbevinden bevordert?

De impact van je omgeving op mentaal welbevinden

Onze leefomgeving heeft een enorme impact op hoe we ons voelen en gedragen. Denk aan het verschil tussen een groene, levendige straat en een kille, drukke steenweg. Toch wordt de invloed van de fysieke ruimte dikwijls onderschat. De focus ligt vaak nog op individuele verantwoordelijkheid. ‘Deconnecteer zodat je minder stres hebt.’ ‘Wil je gezonder zijn? Trek dan loopschoenen aan!’

Eigen gedrag speelt uiteraard een rol, maar zonder een ondersteunende omgeving blijven structurele oplossingen uit. Daarom moeten we investeren in een gezonde publieke ruimte, waar welzijnsbevorderend gedrag vanzelfsprekend en aantrekkelijk wordt.

Wat zegt de wetenschap?

In 2024 doken het Vlaams Instituut Gezond Leven en The Human Link in de wetenschappelijke literatuur om te onderzoeken hoe de publieke ruimte mentale gezondheid kan versterken. Ze ontdekten dat de manier waarop mensen publieke ruimte ervaren heel persoonlijk is. Toch zijn er bepaalde kenmerken die voor velen een positief effect hebben: sommige plekken prikkelen en geven energie, terwijl andere juist helpen om stress en overprikkeling te verminderen.

Daarnaast is een toegankelijke publieke ruimte een cruciale hefboom voor meer gezondheidsgelijkheid. Niet iedereen heeft een tuin of privéplek om te ontspannen, te bewegen of sociale contacten te onderhouden. In dat geval is een goed ingerichte publieke ruimte geen luxe, maar een absolute basisvoorwaarde voor een goede mentale gezondheid.

 

Zeven pijlers voor een ondersteunende publieke ruimte

Op basis van het boek Restorative Cities. Urban Design for Mental Health and Wellbeing (2021) van Jenny Roe en Layla McCay, en aanvullende Belgische en Nederlandse literatuur, zijn er zeven pijlers te definiëren die de basis vormen van een ondersteunende publieke ruimte voor de mentale gezondheid.

Groen in de publieke ruimte zorgt ervoor dat kinderen die er opgroeien op volwassen leeftijd minder kans hebben op ernstige mentale problemen. Het verkleint de kans op depressie. Mensen hebben minder angststoornissen, ADHD of autisme. Ze voelen zich beter in een groene omgeving. Wandelen in het groen vermindert piekergedachten en verbetert het werkgeheugen, uitvoerende functies en zelfregulatie. Het zorgt voor meer sociale cohesie en interactie.

Blauw in de publieke ruimte – zoals vijvers of speelfonteintjes – kan gelijkaardige effecten hebben als groen, en zorgt ook voor verkoeling en bescherming tegen hitte.

Aangename sensaties in de publieke ruimte vormen een derde pijler. Denk hierbij aan lekkere geuren of warme kleuren. Deze beïnvloeden de stemming van wie zich in de omgeving bevindt, zorgen voor een grotere verbondenheid met de omgeving, een groter veiligheidsgevoel en minder overprikkeling.

Een publieke ruimte kan ook sociale kansen bieden. Daardoor wordt er sociaal kapitaal opgebouwd, vermindert het sociale isolement en vergroot de sociale controle. Dit kan gebeuren door te investeren in sociale huisvesting, en wel op een manier die sociale interactie stimuleert, met oog voor ruimtes die sociaal contact bevorderen. Buurtbewoners betrekken bij de inrichting van de publieke ruimte is hierbij altijd een goed idee.

Publieke ruimte biedt beweegkansen. Fysieke activiteit helpt zowel de fysieke als de mentale gezondheid, en zorgt naast heel wat andere voordelen ook voor een betere slaap. Investeer in veilige fiets- en wandelroutes, op toegankelijke en voldoende brede paden, met een goede balans tussen levendigheid en rust.

Speelkansen creëren sluit hierbij aan. Spel speelt een cruciale rol in de ontwikkeling van kinderen en bevordert sociale en emotionele groei. Toch neemt de ruimte waar kinderen vrij kunnen spelen alsmaar af. Spelen prikkelt nochtans nieuwsgierigheid en persoonlijke groei. Dit kan gefaciliteerd worden door speelse elementen in te bouwen in de omgeving en speels gebruik van de omgeving toe te laten, door bijvoorbeeld ruimte te bieden aan skaten of graffiti op plaatsen waar het niet stoort.

Een laatste pijler is inclusiviteit. Betrek alle groepen in de samenleving bij de inrichting van de omgeving, niet enkel de luidste roepers. Denk aan mensen met verschillende culturele achtergrond, mensen met fysieke of mentale beperkingen, aan alle leeftijden en genders. Ontwerp met extra aandacht voor groepen die anders uitgesloten of moeilijk gehoord worden.

Het kaderwerk van ‘de versterkende publieke ruimte’ laat toe om de impact van de fysieke omgeving op mentale gezondheid verder uit te werken en er ontwerpprincipes aan te koppelen. De afgelopen jaren verschenen er verschillende praktijkgerichte publicaties en instrumenten die inzoomen op de Vlaamse context om lokale besturen en ruimtelijke planners te ondersteunen.

Acht tips voor lokale besturen en ruimtelijke planners

Publieke ruimte heeft een impact op mentale gezondheid. Dit mag geen bijzaak zijn in ruimtelijke planning, maar een indicator doorheen het hele proces. Mensen in kwetsbare situaties maken het meest gebruik van publieke ruimte en ervaren ook de grootste negatieve impact bij slechte inrichting. Acht tips voor een publieke ruimte die zowel fysiek als sociaal inclusief is:  

1 Maak van mentale gezondheid een prioriteit
Neem de impact op mentale gezondheid mee als kernaspect in ruimtelijke planning.

2 Gebruik de zeven pijlers als leidraad.

3 Werk samen

Ruimtelijke planning en mentale gezondheid raken aan verschillende beleidsdomeinen en actoren. Sla de handen in elkaar met diverse lokale diensten, zoals groenbeheer, milieu, mobiliteit, openbare werken, welzijn en jeugd. Betrek ook ruimtelijke planners, bedrijven, onderzoekers, gezondheidsprofessionals en burgers. Samenwerking is essentieel (‘health in and for all policies’).

4 Vermijd gentrificatie

Opwaardering mag niet leiden tot verdringing van bestaande bewoners. Luister naar de noden van de buurt en geef hen voorrang bij nieuwe voorzieningen.

5 Geef extra aandacht aan de noden van mensen in maatschappelijk kwetsbare situaties

Zij maken het meest gebruik van de publieke ruimte en wonen vaak in buurten met een negatieve gezondheidsimpact. Maak publieke ruimte toegankelijk en veilig voor iedereen en ga naar hen toe om de noden in kaart te brengen.

6 Publieke ruimte is meer dan infrastructuur

Ontwerp ontmoetingsplekken waar mensen zich veilig en welkom voelen en waar spontane of georganiseerde activiteiten kunnen plaatsvinden. En voorzie dit in een toegankelijke, aantrekkelijke infrastructuur, zoals bankjes, schaduwrijke plekken, openbare toiletten en verlichting.

7 Meten is weten

Evalueer de impact van ruimtelijke ingrepen op mentale gezondheid en gebruik data om bij te sturen.

8 Start nu

Er zijn tal van Vlaamse hulpmiddelen en organisaties die lokale besturen en ruimtelijke planners ondersteunen.

>> Meer info thehumanlink.be/projecten/expertises/omgevingsinterventies