kinderen & jongeren

Decreet rechtspositie minderjarigen in een nieuw jasje

Omschrijving van rechten van minderjarigen aangepast aan een veranderde jeugdhulp
24.05.2024
Foto's
Florian Van Eenoo

Kinderen en jongeren hebben rechten, ook als ze jeugdhulp krijgen. Het oude decreet Rechtspositie Minderjarigen dateerde al van 2004. Ondertussen zijn de jeugdhulp en onze samenleving veranderd, en kon het decreet wel wat verduidelijking en verfijning gebruiken. Nieuwe inzichten uit recent wetenschappelijk onderzoek gaven daar aanleiding toe.

Aanleiding voor de vernieuwing van het decreet was het onderzoek naar de rechtspositie van minderjarigen in gesloten opvang. Uit dat onderzoek bleek dat er in het decreet bepalingen ontbraken om de rechten van minderjarigen in die setting te waarborgen. In een gesloten setting zijn kinderen en jongeren erg afhankelijk van de voorziening, bijvoorbeeld als zij familie of vrienden willen zien, een hobby willen uitoefenen of een dokter willen spreken. Heel wat aanbevelingen uit het onderzoek bleken ook relevant voor de hele (residentiële) jeugdhulp. Daarnaast had de Vlaamse overheid de afgelopen jaren ook extra aandacht voor preventie en toepassing van afzondering en fixatie in de brede jeugdhulp. Daarvoor is een richtlijn ontwikkeld. Ook die aanbevelingen zijn vertaald in het vernieuwde decreet rechtspositie.

Bij de opmaak werd er ook geluisterd naar de verzuchtingen van jongeren via Cachet vzw en naar signalen uit het Kinderrechtencommissariaat. Een uitvoerig intersectoraal traject, waarbij er ook overleg was met de koepels en cliëntenorganisaties, ging aan het traject vooraf. De opmerkingen uit die verschillende hoeken werden, waar mogelijk, meegenomen in het decreet. Het gewijzigde decreet lijst de rechten van kinderen en jongeren in de hele jeugdhulp grondig en helder op. Dit geeft minderjarigen een goed overzicht van hun rechten. Ze mogen verwachten dat hun rechten gerespecteerd worden en dat ze hulp krijgen om die rechten in de praktijk te realiseren. Als jongeren merken dat hun rechten niet gerespecteerd worden, kunnen ze terugvallen op het decreet. Hulpverleners krijgen meer duidelijkheid en handvatten om in te schatten hoe ze best kunnen handelen om die rechten te garanderen, ook als de veiligheid in het gedrang komt. Het is ook duidelijker waar beperkingen mogelijk zijn en onder welke voorwaarden. In dialoog met jongeren en hun context kunnen begeleiders aan die rechten werken.

Wat is nieuw?

De basis blijft onveranderd: informatie, communicatie, participatie en dialoog blijven de rode draad. Dit komt tot uiting in een verfijning van het belang van het kind, het benadrukken van een ontwikkelingsgericht leefklimaat, het verder uitwerken van een participatieregeling, maar ook het bespreken en motiveren van eventuele inperkingen op de rechten. Daarnaast is er het nieuw ingeschreven recht om zo gewoon mogelijk op te groeien: dat geldt uiteraard ook voor kinderen met een handicap, waarbij ouders er zelf voor kiezen om de zorg voor hun kind te delen met een organisatie. Zo willen ze komen tot een betere kwaliteit van zorg en leven.

De basis blijft breed. Het decreet regelt nog steeds de rechten van alle kinderen en jongeren in alle vormen van jeugdhulp en binnen het jeugddelinquentiedecreet. Daarnaast zijn er nieuwe bepalingen die specifiek gelden in een residentiële of semi-residentiële context en daar specifiek voor worden uitgewerkt. Ook in de ambulante hulpverlening en begeleiding benadrukt het herwerkte decreet de rechten.

Een aantal grondrechten is specifiek ingeschreven voor de residentiële jeugdhulp en begeleiding: recht op onderwijs, recht op vrije tijd en het recht op gezondheidszorg. Gevoed vanuit een internationaal kinderrechtelijk perspectief schrijft het decreet het recht op tijdsbesteding, op arbeid, op verblijf in een individuele kamer, op persoonlijke bezittingen en eigen kleding expliciet uit. Het nieuwe decreet wordt dé basis om de rechten van kinderen en jongeren in de jeugdhulp en begeleiding te versterken.

Beperkingen onder strikte voorwaarden

Waar beperkingen op de rechten gelden, koppelt het decreet die aan strikte voorwaarden, met als eerste voorwaarde om afwijkingen te motiveren en erover te spreken met de jongere en de ouders. Zo krijgen het recht op bezoek en extern contact, privacy van de eigen kamer en verbod op fouille een meer verfijnde uitwerking. Afzondering en fixatie worde zoveel mogelijk vermeden of zijn verboden. Ook moet elke (semi-)residentiële voorziening aan de minderjarige duidelijk maken wat er gebeurt als die de regels of afspraken overtreedt.

Als professional aan de slag met rechten

Het nieuwe decreet geeft duidelijkheid en handvatten. Het biedt voorzieningen en professionals de kans om – samen met kinderen, jongeren en hun ouders – aan de slag te gaan met die rechten. Het decreet is nu nog een juridische tekst, maar vanaf het najaar zal er communicatiemateriaal op maat van verschillende doelgroepen ter beschikking gesteld worden, via de website rechtspositie.be. Hulpverleners hebben immers de opdracht om kinderen, jongeren en ouders te informeren over hun rechten. Daarnaast zullen er webinars over het nieuwe decreet georganiseerd worden en zal er aandacht zijn voor e-learnings. Het aanbod zal uitgewerkt worden in dialoog met de koepels en cliëntenorganisaties, en ook cliëntenorganisaties gaan ermee aan de slag met hun achterban. Zodra het informatie- en ondersteuningsaanbod concreet is, wordt het rechtstreeks gecommuniceerd naar alle voorzieningen.

>> www.rechtspositie.be

>> Artikel in samenwerking met Jole Louwagie, afdeling Beleidscoördinatie Departement Zorg.