Ouderschap na de breuk

Waarom is extra aandacht voor scheiding en ouderschap nodig?

Marijke De Bruyn, themaverantwoordelijke conflictueuze scheiding bij het CAW Oost-Vlaanderen: “Heel wat mensen krijgen met een scheiding te maken. Jaarlijks zijn er ongeveer 20.000 echtscheidingen in België. Samenwonende koppels die uit elkaar gaan, zitten daar niet bij. Het cijfer ligt dus veel hoger. Ongeveer één op de vijf kinderen in Vlaanderen groeit op in een gezin met gescheiden ouders op verschillende adressen. Scheiden is intussen maatschappelijk ingeburgerd, maar we onderschatten hoe groot de impact is van een breuk.”

Joke Rens, regionale staf Jeugdzorg en -bescherming Oost-Vlaanderen: “Je gaat van een kerngezin naar een eenoudergezin en misschien later naar een nieuw samengesteld gezin. Je moet jezelf als het ware opnieuw uitvinden. Tegelijk moet je heel veel regelen: je woning, financiën en de verblijfsregeling van de kinderen. En ondertussen is er verdriet en rouw. Dat maakt het, bovenop al die praktische beslommeringen, soms moeilijk om ook het ouderschap stevig vast te houden.”

Wat doet een scheiding met kinderen?

Marijke: “Kinderen voelen heel veel aan. Ze merken dat er spanning is en gaan zich soms aanpassen aan de ouder bij wie ze op dat moment zijn. Ze willen hun ouders sparen. Daarom is het belangrijk dat je als ouder ruimte creëert voor wat je kind voelt en denkt, ook al krijg je misschien dingen te horen die je liever niet hoort.”

Joke: “Als ouders constructief uit elkaar gaan, kan een kind die negatieve ervaring meestal wel een plaats geven. Bij een complexe scheiding ontstaat er daarentegen vaak langdurige stress, zowel bij ouders als bij kinderen.”

Welke boodschap willen jullie met deze campagne aan ouders meegeven?

Marijke: “We werken met een aantal duidelijke kernboodschappen. Een heel belangrijke is: houd je ouderrol en je rol als ex-partner uit elkaar. Je kunt ontzettend kwaad zijn op je ex-partner. Toch moet je je kind de ruimte geven om die ouder graag te zien. Dat is niet eenvoudig. Maar als je negatief over de andere ouder praat, raakt dat ook het kind.”

Jullie spreken over een ‘complexe scheiding’ en niet over een ‘vechtscheiding’. Waarom?

Joke: “Het etiket vechtscheiding werkt stigmatiserend. We willen ouders niet vastzetten in het idee dat ze ‘vechten’. We spreken liever over een complexe scheiding. Die term dekt de lading veel beter omdat die de gelaagdheid en het kluwen aan emoties, juridische aspecten en onverwerkte rouw weerspiegelt.”

Marijke: “Als je uit elkaar gaat, kom je sowieso in een storm van emoties, rouw en praktische regelingen terecht. Het is volkomen menselijk dat er wrijvingen ontstaan als je een gezamenlijk leven moet ontwarren. Als we meteen het zware label 'vechtscheiding' kleven op ouders, duwen we hen in een defensieve hoek. Bij het CAW spreken we daarom liever over relationele conflicten of scheidingsconflicten. Ons doel is net om die conflicten te normaliseren, de schuldvraag weg te nemen en ouders te begeleiden naar een veilige ouderschapsvorm.”

Wat kunnen professionals daarin betekenen?

Joke: “We moeten als professional heel bewust een positie innemen. Als een ouder bij ons een verhaal vertelt, dan luisteren we. Maar we gaan niet mee in de strijd tegen de andere ouder. Het gaat niet over de vraag wie gelijk heeft. Onze focus is: hoe verkleinen we de impact op het kind? Daarom kijken we met elke ouder afzonderlijk naar het eigen ouderschap: wat kan jij doen om voor je kind de best mogelijke ouder te zijn? Het inzicht dat je met je ex-partner geen beste vrienden meer hoeft te zijn, en dat opvoedingsstijlen in beide huizen best mogen verschillen, brengt rust.”

Marijke: “Hulpverleners mogen zich inderdaad niet volledig laten meeslepen in één verhaal. De ouder die voor je zit, maakt deel uit van een groter systeem, met een andere ouder en kinderen. Als professional moet je je daarvan bewust blijven.”

Joke: “Wij gebruiken daarvoor drie woorden: steunen, sturen en stimuleren. Steunen betekent erkennen dat er rouw, verlies en pijn zijn. Maar alleen luisteren is niet genoeg. Op een bepaald moment moet je ook sturen en opnieuw naar de eigen rol van de ouder kijken. Stimuleren houdt in dat we ouders aanspreken op wat ze wél kunnen en samen met hun netwerk naar een plan zoeken. In complexe scheidingen is die bewuste positionering extra belangrijk, omdat je anders zelf meegezogen kunt worden in die polarisatie.”

Zijn hulpverleners daar voldoende op voorbereid?

Marijke: “De CAW’s hebben de voorbije jaren sterk ingezet op professionalisering rond conflictueuze scheidingen. Bij het CAW Oost-Vlaanderen bieden we ook het programma ‘Veerkrachtig ouderschap na scheiding’ aan. Dat is er niet alleen voor ouders in een complexe scheiding, maar ook voor mensen die pas uit elkaar gaan en informatie zoeken.”

Joke: “Elke consulent volgt een driedaagse opleiding. Regionaal hebben we ook een opfrismoment, intervisies en een praktijkgids. Die helpt consulenten om niet vanuit de strijd te werken, maar vanuit de noden van het kind.”

Waarom is vroeg ingrijpen zo belangrijk?

Marijke: “In de bezoekruimtes zien we wat er gebeurt als een conflict al ver geëscaleerd is. Soms is er al maanden of jaren geen contact meer tussen een ouder en een kind. Dan is herstel heel ingrijpend. Daarom moeten we vroeger ondersteuning aanbieden. Wie uit elkaar gaat, zit met duizend-en-een vragen. Hoe gaan we scheiden? Heb ik een advocaat of bemiddelaar nodig? Wat gebeurt er met het huis en de financiën? Wat betekent dit voor de kinderen? Als mensen sneller goede informatie en ondersteuning krijgen, kunnen we hopelijk voorkomen dat een conflict ontaardt.”

Wat hopen jullie dat deze campagne verandert?

Joke: “Mijn hoop is dat we op termijn minder dossiers van ver uiteengerukte, complexe scheidingen zien bij Opgroeien. Als zo’n dossier bij ons terechtkomt omdat de impact op het kind maatschappelijk noodzakelijk ingrijpen vereist, is het conflict al veel te ver gegaan. Dat willen we zoveel mogelijk voorkomen.”

Marijke: “Ik hoop dat mensen sneller de weg vinden naar laagdrempelige hulpverlening zodra ze merken dat ouderschap na de scheiding stroef loopt. En als een situatie toch ernstig ontspoort, moeten hulpverlening, justitie, welzijn en geestelijke gezondheidszorg hun aanpak naadloos op elkaar afstemmen.”

“Daarnaast moeten we kinderen actiever betrekken. We moeten echt kijken naar wat een kind denkt, voelt en nodig heeft: naar school kunnen gaan, hobby’s hebben, vrienden zien en gewoon kind kunnen zijn.”

Joke: “Veerkracht zit vaak in die gewone dingen. Een kind versterken betekent ook ervoor zorgen dat het leven niet volledig wordt opgeslokt door het conflict tussen de ouders.”

Marijke: “Uiteindelijk is dat de kern. Ouders mogen verdrietig, boos of in gekwetst zijn. Maar ze blijven samen ouders van hun kinderen. Als we die boodschap breder in de samenleving kunnen verankeren, zetten we al een cruciale stap.”

Peter, gescheiden papa van twee: “Ik raad elke gescheiden ouder de groeps-sessies van het CAW aan.”

Peter (schuilnaam, n.v.d.r.) scheidde een aantal jaren geleden. De scheiding liep niet van een leien dakje. Peter moest snel op zoek naar een woonst in de buurt van de school van de kinderen. Die vond hij gelukkig. Maar het was moeilijk om tot een overeenkomst te komen over de zorg voor de kinderen.

De rechter beval een sociaal onderzoek. “De hele situatie woog erg zwaar op mij”, aldus Peter. “Daarom riep ik de hulp van een psycholoog in. De school van de kinderen en het CLB hebben ook gezorgd dat de kinderen naar de psycholoog gingen, en ze gaan daar nog steeds naartoe. Het proces van de scheiding duurde een aantal jaren. De rechter vroeg of we psycho-educatieve sessies rond ouderschap zagen zitten. Ik heb daar meteen mee ingestemd. Uiteindelijk is er een 50/50-regeling uitgesproken wat het verblijf van de kinderen betreft.”

Leren begrijpen wat kinderen voelen

Communicatie tussen de ouders is erg belangrijk, maar in zo’n moeilijk scheidingsproces ook heel moeilijk. “Bij de sessies rond ouderschap bij het CAW leerde ik begrijpen wat kinderen voelen tijdens een scheiding”, vertelt Peter. “We kregen voorbeelden vanuit de verschillende levensfases, van baby tot adolescent. Elke leeftijd heeft zijn eigen beleving. Elke ouder in de groep had eigen verhalen en voorbeelden. Sommigen hadden ook heel moeilijke scheidingen, misschien nog lastiger dan de mijne, anderen kwamen wel nog overeen met hun ex. Maar de beleving van de kinderen stond centraal.”

Zo leerde Peter dat je altijd nog iets nieuws kan opsteken, ook al denk je te weten wat je kind voelt en meemaakt in zo’n situatie. “Een kind is loyaal”, weet Peter. “Het trekt niet zomaar partij voor de ene of de andere ouder. Ze hebben een papa en een mama, ook al is er ruzie. Mijn jongste kind had het minder moeilijk met de scheiding, maar de oudste was soms wel betrokken in de communicatie tussen haar mama en mij. Dat was moeilijk. Mijn dochter merkte ook dat ik het moeilijk had, en wilde me niet nog meer belasten met haar ongelukkig zijn, waardoor ze er vaak niet over wilde praten. Ik heb haar dan gezegd dat ze het ook tegen haar psycholoog mag zeggen als ze er met mij niet over wilde praten. Haar grootouders en tantes boden ook altijd een luisterend oor.”

Na de groepssessies over ouderschap vroeg de begeleidster van het CAW of Peter ook individuele sessies over vaderschap wilde volgen. Hij twijfelde niet en zei meteen ja. “Daar boekte ik heel veel vooruitgang”, vertelt Peter. “Ik twijfelde veel over mijn vaderschap. Soms kreeg ik nog negatieve berichten van mijn ex. Mijn begeleidster hielp me er mee omgaan of raadde me aan er niet op in te gaan. Als er veel mails na elkaar kwamen die me slecht deden voelen, zei ze dat ik één keer per week die mails tegelijk moest beantwoorden. Dat deed me inderdaad beter voelen, en dat gevoel geef ik nu ook door aan mijn kinderen. Het is nog altijd moeilijk, maar ik weet nu dat het er maar van afhangt hoe je ermee omgaat.”

Betere communicatie

“Het gaat nu beter en beter. De kinderen voelen zich beter en meer ontspannen. Hun schoolresultaten worden beter”, merkt Peter op. “Ze merken dat mama en papa weer beter met elkaar communiceren. Ik kan het CAW alleen maar bedanken voor de goede begeleiding. Wat me bijgebleven is uit die sessies, is dat er tussen ex-partners een dikke muur kan staan. Soms zitten er kleine gaatjes in die muur waardoor je een klein stukje van de andere kant kan zien. Je kan maar beter niet kijken naar wat er aan de andere kant gebeurt. Het geeft vaak toch maar een onvolledig beeld en wekt onnodig emoties op. Mijn ex-partner heeft een nieuwe relatie, maar wie dat juist is, maakt me niet uit. Ik merk dat hij ook goed is voor de kinderen, en daarmee weet ik genoeg. Na de sessies bij het CAW werd ons gevraagd wat we ervan vonden. Ik heb toen gezegd dat het eigenlijk verplicht zou moeten worden voor elk scheidend koppel. Je wordt er alleen maar beter van. Elke kleine tip van hen kan bijdragen aan gelukkigere kinderen. Daaruit volgt automatisch dat de ouders ook gelukkiger zijn.”

 

Vier kernboodschappen rond ouderschap en scheiding

Opgroeien, het CAW, het Departement Zorg en andere partners slaan de handen in elkaar voor een campagne rond scheiding en ouderschap. Het doel? De impact van een scheiding op kinderen verkleinen en ouders én professionals versterken.

Vier kernboodschappen die een hulpverlener kan meegeven aan scheidende ouders:

1. Maak een onderscheid tussen de rol van ex-partner en die van ouder.
De partnerrelatie stopt, het ouderschap niet.

2. Maak ruimte voor rouw en verlies
Een scheiding betekent afscheid nemen en brengt vaak verdriet, boosheid en onzekerheid mee. Erken wat dat doet met ouders en kinderen.

3. Zie en hoor het kind
Blijf oog hebben voor wat een kind voelt, denkt en nodig heeft. Geef kinderen ruimte om kind te zijn.

4. Zoek steun in je netwerk
Familie, vrienden en professionals kunnen helpen. Zoek mensen die rust en steun brengen en bijdragen aan het welzijn van het kind.